De winter is niet direct de tijd om eens lekker in een park te gaan rondhangen. En mijn serie ‘nieuwe parken in Berlijn’ is eigenlijk al afgelopen. Maar er is een speciale aanleiding om het toch over het Freiraumlabor Friedrichshain te hebben, een park in wording.

In het park staat de pas gerenoveerde voormalige locomotieftoren, waar een presentatie plaatsvond van de kunstenaar Nik Nowak. Die heeft een pantservoertuig annex geluidsinstallatie gebouwd, waarmee hij bezoekers een performance heeft laten horen tijdens de Transmediale. Bizar en grappig tegelijk, klik hier voor de video.

Bijzonder is dat de performace heeft plaatsgevonden in deze Lok-Schuppen, een voormalig rangeerterreingebouwtje, waarvan me de functie niet helemaal duidelijk is. De renovatie van de Lok-schuppen maakt deel uit van het Wriezener Park in wording, dat aan Helsingforser Straße ligt, niet ver van Berghain af. Het park is een experiment, omdat het vrijwel volledig door de buurt is vormgegeven, in samenspraak met architectenbureau tx - büro für temporäre architektur.

Het twee hectare grote terrein maakte vroeger deel uit van het Wriezener goederenstation. Op een deel van dit voormalige goederenstation zijn in de jaren negentig diverse grote bouwmarkten verschenen, eentje zelfs met een voetbalveld op het dak (Fussballhimmel) om aan de wensen voor groen, sport en spel uit  de buurt tegemoet te komen.

Om de wensen te inventariseren is het Wriezener Freiraumlabor opgestart; een initiatief van buurtbewoners en enthousiaste landschapsarchitecten, om de wensen uit de buurt te inventariseren. Eens per maand trof men elkaar om te overleggen, te inventariseren en te enthousiasmeren. Het laboratoriumidee heeft in die zin echt vorm gekregen dat niet vantevoren vaststond welke programmaonderdelen in het park een plek zouden krijgen. het Wriezener Freiraumlabor is van 2007 tot 2010 als voorbeeldplan vanuit het programma "Experimenteller Wohnungs- und Städtebau" (ExWoSt) door het landelijke ministerie van Bouw ondersteund.

Het park bevat nu de volgende ‘bouwstenen’: het tegenoverliggende Dathe-Gymnasium heeft een openluchtlokaal gemaakt, waar scholieren leren tuinieren. Een BMX-crossfietsparkoers is uitgezet, enkele buurtbewoners houden er een volkstuin. En de voormalige  Lok-Schuppen wordt omgebouwd tot trefpunt voor de buurt waar een mengsel van buurt (niet-commerciële)- en buurtoverstijgende (commerciële) activiteiten gepland gaan worden.  

Al in 2007 is het park geopend. Toen was het nog een totaal verwilderd stuk groen langs het spoor. In 2009 en 2010 zijn de eerste acties ondernomen om het om te vormen tot park. De toegankelijkheid werd verbeterd, een asfaltpleintje voor basketballers aangelegd. Helaas is voor de omgeving van de Lok-Schuppen geen geld meer om er iets moois van te maken. En is de communicatie tussen stadsdeel en het Freiraumlabor lang niet altijd soepeltjes verlopen. Kortweg komt het erop neer dat het stadsdeel totaal geen weet heeft van hoe om te gaan met een plan voor een park dat uit geen programma bestaat, omdat het programma zich nog moet vormen.

Ondanks alle gedoe is het Wriezener park bijzonder, omdat het ’t tegendeel is van een klassiek park dat iedereen al kent. Het is ook geen ‘mooi’ park in de zin van klassieke heggetjes of struiken. Misschien maakt het een wat onsamenhangende, rommelige indruk. En dat maakt Friedirchshain, dus het park voelt zich er goed thuis. En wij ook. Alleen al de stuntende BMX-jongeren zijn het bekijken waard. Het park ligt mooi op het zuiden. Niet schrikken als er af en toe een dieseltrein lege slaapwagons voorbijsleept. Want het goederenstation mag dan verleden tijd zijn, de sporadisch langsrijdende diesellok doet de herinnering aan het spooremplacement weer opleven.

Op kruipafstand van het Hauptbahnhof ligt het Geschichtspark Moabit, het geschiedenispark, gebaseerd op de voormalige cellengevangenis Moabit, die tot 1958 op deze plek heeft gestaan. De landschapsarchitecten Glaßer und Dagenbach hebben er een prachtig park van gemaakt, dat volledig ommuurd is en als een kleinood verborgen ligt. De gewezen gevangenis bestond uit vijf vleugels met cellen, in het midden verbonden door een centrale hal. De afdruk van deze gangen is in het ontwerp voor het park geïntegreerd. Ook de oppervlakte van een cel is in beton nagebootst, zodat bezoekers van het park de beslotenheid van het leven in een cel kort kunnen ervaren. De oude gevangenismuur van vijf meter hoog is gerestaureerd, en behoedt het park voor het verkeerslawaai van auto's en treinen, die hier op nog geen twintig meter vandaan razen. 

In 2006 is het park geopend, en heeft meteen in 2007 de Landschaftsarchitekturpreis van de Duitse bond voor landschapsarchitecten BDLA gekregen. De gevangenis is in 1842 gebouwd, door architect Carl Ferdinand Busse. Model voor de gevangenis stond de londense Pentonville –gevangenis; een model waarbij de gevangenis als disciplineermachine is gebouwd. De landschapsarchitecten hebben het park in twee delen opgedeeld. Het ene gedeelte kreeg een romantische landschapstuin als voorbeeld; op het andere deel kreeg de strenge Franse tuinarchitectuur een modern evenbeeld. 

De gemetselde muur werkt als een filmwand; wie het park inloopt ziet de Fernsehturm, de beddentoren van het ziekenhuis Charité en het Hauptbahnhof boven de muur uitpiepen. 

Het Natur-Park Südgelände is aangelegd op een oud rangeerterrein dat in 1952 is stilgelegd en bij luchthaven Tempelhof hoorde. Sinds dat jaar heeft de natuur haar uiterste best gedaan om het voormalige terrein te veroveren. In de jaren tachtig van de vorige eeuw gingen er stemmen op om het gebied weer tot rangeerterrein te maken. Door een zogenaamd Bürgerinitiativ en veel protest heeft in 1995 de eigenaar Deutsche Bahn het gebied aan de stad overgedragen. 1999 is het tot natuurgebied verklaard; in 2000 geopend. Echt heel niewu is het dus niet, maar wel heel bijzonder om verschillende redenen. En zeker een bezoek waard.

Het park is een combinatie van wilde natuur met een aantal ingrepen van de parkontwerpers, Arbeitsgemeischaft Planland/ökoCon. Zij hebben een deel van de oude sporen veranderd in wandelpaden, terwijl andere sporen overwoekerd worden door berken, acacia’s en andere planten. Doordat je als bezoeker op circa 20 centimeter boven de grond over de oude sporen loopt, blijft de omgeving van betreders bespaard en kunnen planten en dieren rustig verder groeien. Berken kunnen erg goed tegen schrale grond en zijn er in de natuur als eerste bij als de mens een tijdje ergens vanaf weet te blijven. 

Het bijzondere van het park zit ‘m in de soortenrijkdom. Veel plantenzaad reisde als ‘blinde passagier’ met de gerangeerde treinen mee. Er is een veelzijdigheid aan planten en dieren ontstaan die zelfs wetenschappers heeft doen verbazen. Zoals daar zijn: nachtkaars, vliegenzwammen, wilde wijn, koekoeksbijen, zijdebijen, nachtegaal, sprinkhanen en de rijncentaurie. Er zijn 30 soorten broedende vogels, 57 soorten spinnen, 95 verschillende soorten wilde bijen, 15 soorten sprinkhanen en 350 verschillende planten. Uiteraard (en zeker in deze tijd) ontbreken ook de paddestoelen niet: dat zijn er meer dan 49 soorten. 

Het park is niet alleen een lust voor het oog; het geraas van de langsscheurende treinen van de S-bahn en de ICE vermengt zich met het geluid van krekels. Dan weet je weer dat je eigenlijk middenin de stad bent. Je moet niet verbaasd zijn als je, ver weg van het stadsgewoel, een vos tegenkomt. Ook de inwendige mens komt aan zijn trekken; in het oude rangeerstation is een café ondergebracht, direct naast de megawatertoren, die is blijven staan. Evenals een levensgrote locomotief, die de harten van modelspoorbaanliefhebbers zal doen kloppen: eindelijk eens een trein in het groot. De voormalige locomotiefhal is bewaard gebleven en wordt gebruikt voor kunsttentoonstellingen en tangoavonden. Doel van Grün Berlin, de firma die het park onderhoudt en uitbaadt, is om een verbinding tussen kunst, cultuur, natuur en onderwijs op te zetten. Daartoe worden jongeren uitgenodigd om concerten bij te wonen en mee te doen aan theaterprojecten. 

Het park heeft twee wandelroutes; een van circa 1 kilometer langs relicten uit de spoorbaantijd zoals de watertoren, de oude draaischijf en de oude locomotief. De grote route is bijna 3 kilometer lang en gaat door het natuurgebied waar je als bezoeker op de paden moet blijven.

Natur-Park Südgelände
Toegang via S-bahnhof Priesterweg; toegang: € 1,-, te betalen via de kaartjesautomaat bij de ingang
Of ingang via S-Bahnstation Südkreuz (stukje lopen)

Café Paresüd
Open van april tot oktober, op zaterdag, zondag en feestdagen van 11-18 uurMeer informatie: hier en hier

Berlijn staat bekend om de muur, de geschiedenis, de vele cultuurmogelijkheden en natuurlijk het 23 uur lang bruisende nachtleven. Weinigen weten dat Berlijn meer dan 2500 pleinen, parken en groene ruimten heeft. Iedereen kent de Tiergarten, Volkspark Friedrichshain en misschien ook nog het Treptower park. Berlijn heeft ook een aantal zeer mooie en interessante nieuwe parken die niet zo makkelijk te vinden zijn. 

Deel twee over niewue parken in Berlijn (de eerste aflevering ging over een toekomstig park, het Generationspark in Oberschöneweide)

Op 2 september is het ‘Ostpark’ van het Park am Gleisdreieck geopend. Dit is het oostelijke gedeelte van het park, gelegen tussen de Yorckbrücken, de Möckernstraße en de Tempelhofer Ufer. Het westelijke gedeelte is nog niet klaar en gaat naar verwacht 2013 open. Het gebied ‘Gleisdreieck’ (sporendriehoek), waar het park gelegen is, ligt midden tussen de buurten Kreuzberg, Schöneberg en Tiergarten in de directe nabijheid van het Landwehrkanal, het Deutsches Technikmuseum en de Potsdamer Platz. Het gebied heeft een totaal oppervlakte van 60 hectare, waarvan ongeveer 25 hectare bestemd is als bouwgrond en 35 hectare voor een nieuw park, waarvan nu 13 hectare is geopend.

Deze ‘Gleisdreieck’, heeft jarenlang braakgelegen. Tussen 1871 en 1874 is door de Berlin-Anhaltische Eisenbahn-Gesellschaft (de private spooronderneming Berlijn-Anhalt) op vijf meter boven straatniveau een goederenspoorstation gebouwd. Franz Schwechten was architect van de gebouwen. Die gebouwen zijn in de  tweede wereldoorlog zwaar beschadigd. Alleen het kopgebouw van het goederenstation staat er nog. Daar zijn nu het Science Center en het Deutschen Technikmuseum gevestigd. Na de Tweede Wereldoorlog heeft het gebied zijn functie als goederenstation verloren. Met als gevolg dat steeds meer delen van het gebied braak kwamen te liggen. 

Plannen waren er genoeg; zo was er in de jaren ’70 het plan om op dit terrein een grote autosnelweg aan te leggen: de westtangent, als onderdeel van een snelwegennet wat zich niets aantrok van het bestaande wegenpatroon van de stad. De plannen gingen, mede door burgerprotesten, niet door. Direct na de val van de muur is het noordelijke deel gebruik voor twee betoncentrales, die de bouw van Potsdamer Platz mogelijk moesten maken. Deze fabrieken en het af- en aanrijden van vrachtwagens hebben veel van de vegetatie die was ontstaan vernietigd. Vervolgens heeft het gebied in het Flächennutzungsplan (bestemmingsplan) de bestemming ‘groen’ gekregen; van westtangent naar groentangent, als compensatie voor verloren gegane open ruimte aan de Potsdamer Platz en Leipziger Platz, die bebouwd werden. In 2005 hebben hiertoe de partijen die de Potsdamer- en Leipziger Platz ontwikkeld hebben, 24 miljoen euro betaald als compensatie. Na het organiseren van een prijsvraag is uiteindelijk het ontwerp van Atelier Loidl uit Berlijn uitverkoren om gerealiseerd te gaan worden. Aan de aanleg van het park zijn jaren van burgerinspraak over de inrichting van het terrein vooraf gegaan en zijn burgers voortdurend nauw betrokken geweest. In augustus 2006 werd begonnen met de herinrichting tot parkgebied.

Het ontwerp
Het park heeft een sleutelpositie binnen het concept van vrije ruimte in Berlijn. Dit park sluit het gat van de groenverbinding, die in Berlijn vanuit het zuiden richting het noorden ligt. De groenverbinding begint op het Schöneberger Südgelände (daarover later in een blog meer) en gaat via het Hans-Baluschek-Park, het Tilla-Durieux-Park (dat zijn de ‘parken’ alias groenstroken bij de Potsdamer Platz, ontworpen door DS Landschapsarchitecten uit Nederland) en de Großer Tiergarten verder richting het noorden. Vossen kunnen zo makkelijk van noord naar zuid. En weer terug. Zij liepen nu al ’s nachts regelmatig over Potsdamer Platz, daar zal het nu wel drukker worden.

Centraal idee is het park van de twee snelheden. Aan de ene kant de sporters; gericht op vermaak, snelheid, activiteit. Voor hen is een grote weide gemaakt waar prima valt te voetballen, frisbee-en, vliegeren etcetera. Ook valt er uitstekend te skaten en hard te lopen. De wegen zijn deels van asfalt, deels van beton. Soms verhoogt de weg zich, zodat deel van de weg zitgelegenheid wordt, bijvoorbeeld bij de grote weide. Voor degene met een meer beschouwende inslag is er voldoende ruimte en bankjes om het leven in het algemeen te overpeinzen. Bijzonder van de vele bankjes is dat ze dicht bij de overgebleven bosjes staan. Al zittend op een bankje en turend in een bosje komt de geschiedenis ineens haarscherp voor je ogen. Want in de bosjes zijn relicten (stootblokken, seinen, seinkasten) van het gebruik als goederenstation te ontwaren. Dat maakt het park meerlagig, in tijd en geschiedenis. Een groene ‘pauze’ in de stad.

Belangrijk is de terugkeer van de “Generalszug“. Dat is een idee uit de 19e eeuw waarin werd voorzien van een oost-westverbinding tussen Schöneberg in het westen en Kreuzberg in het oosten, die door de macht van de spoorwegmaatschappijen niet door is gegaan. Daarom verloopt de route Schöneberg-Kreuzberg nu met een aantal rare knikken via de Yorckstrasse (waar de aanwezigheid van het goederenspoorstaton nog iedere dag te zien is doordat 27 spoorbruggen moeten worden gekruist waardoor je eerder het idee hebt dat je in een tunnel bent dan onder een stel bruggen doorrijdt). Deze verbinding wordt nu als fiets- en voetpad uitgevoerd. Ander bijzonder element is een tweetal rails die het park doorkruisen en dienen om het rollend treinmaterieel naar het Deutsches Technikmuseum te laten rijden. Oud en nieuw mengt zich op deze manier op mooie wijze.

Hoewel nu pas deel een –het oostpark- geopend is zal straks het park na gereedkoming van het westpark in 2013 toch als een eenheid worden ervaren. Bedoeling is dat het gehele park met twee delen als twee zussen overkomt. 

Doelgroep
Bijzonder aan het park is dat aan iedereen gedacht is. Want er is een zeer betrokken groep bewoners die iedere rimpeling in het bestaande verwilderde gebied nauwlettend heeft gevolgd. Degene die gek is op oude sporen, treinen, wissels, seinhuisjes et cetera komt ook aan zijn trekken. Deze zijn verstopt te zien in de wilde bosjes die zijn overgehouden na aanleg van het park. Ook aan de skaters en basketballers is gedacht; direct aan de dijk waar de grijze ICE-treinen voorbijrazen liggen twee skatekuilen en een aantal basketbalvelden. De jongens (weinig meisjes) hebben meteen publiek. Het eerste wat passagiers die in de ICE zitten komend vanaf het ondergrondse Potsdamer Platz zijn de kunsten van de skaters. Uiteraard zijn er in het park miniparkjes te vinden voor minidoelgroepen. Zo is er het eerste Naturerfahrungsraum, om kinderen direct met de natuur in aanraking te brengen. Op de openingsdag al druk bezocht wegens een heel simpele ingreep: een sproeier die water over een berg klei spoot. Geen kind dat niet van onder tot boven onder de klei zat.

De Interkulturelle Garten is eveneens onderdeel van het park. Sinds een jaar of tien wordt een deel van de wildernis door de mensen van gecultiveerd. Bijzonder dat er vooral wordt geplant en gepoot door mensen uit de oorlogsgebieden van de Balkan, die naar Berlijn zijn gevlucht. „Rosenduft“  heet de tuin, waar ervaring en invloed vanuit hun vorige land met hun huidige land gecombineerd worden. Ook aan de hard core natuurmensen is gedacht, want de voormalige spontaan gegroeide vegetatie en bomen zijn vanzelfsprekend opgenomen in het nieuwe ontwerp. Je mag er alleen niet doorheen lopen van de bordjes. 

Natuur
En de natuur? Het mag lijken alsof deze er bekaaid van af komt. De vele natuursnuffelaars die al jaren (illegaal) op het terrein kwamen zijn teleurgesteld, want veel van de planten zijn verdwenen. Toen nog avontuur, want bijna onbegaanbaar en ongerept, nu beton en rechte hoeken. Maar er is een verschil tussen wat een eenzame wandelaar mooi en handig vindt en duizenden van buurtbewoners die op zoek zijn naar groen. Het is dan ook geen natuurpark maar een stadspark, aldus Grün Berlin, de firma die verantwoordelijk is voor aanleg en beheer. Toch is het park interessant, omdat een zeer groot deel van de planten en bomen is ‘meegereisd’ met de goederentreinen in de loop der tijd. De bodem van het gehele terrein bestaat uit een vreemde mix van zand, kiezels, schroot, ijzerdeeltjes, kolengruis en puin van Berlijnse gebombardeerde bouwblokken. Je zou het niet denken, maar juist deze voedingsarme bodem levert de mooiste planten en bomen op. Zoals de berk en de robinia, altijd in elkaars nabijheid. Als je een berk ziet is er altijd een robinia in de buurt, en vice versa. Hier en daar groeien eiken. Verder zijn er veel 'blinde reizigers' in de loop der tijd meegereisd; bijzondere planten.  

Kortom: Berlijn heeft er weer een fantastisch nieuw park bij, dat op de dag van de opening zo vanzelfsprekend werd bekeken en gebruikt door de Berlijners alsof het al 20 jaar open was: wandelen, frisbeeën, yoga in de open lucht, luieren, skaten, skateboarden, bier drinken, Bratwurst eten, kinderen uitlaten.

Park Am Gleisdreieck
Vier ingangen:
Tempelhofer Ufer
Möckernstraße (U-Bahnstation: Möckernbrücke, U1)
Hornstraße
Yorckstraße (S- en U-Bahnstation: U7)
Gastronomie ontbreekt nog helaas, dus zelf eten en drinken mee! 

Als alles goed gaat is Berlijn in 2012 weer een park rijker. Dit keer krijgt Oost-Berlijn er een park bij in de buurt Oberschöneweide. Daar heeft het stadsdeel Treptow-Köpenick tussen de Deul- en de Wattstraße het nieuwe park, genaamd ‘Generationenpark’ gepland. 

Deel één in een vierdelige serie over nieuwe parken in Berlijn (die als paddestoelen de grond uit schieten. En dat komt niet door de vochtige zomer)

Tijdens de DDR was Oberschöneweide een groot industriegebied. AEG had hier haar vestigingen en een van de grootste kabelfabrieken is er gebouwd. Na de val van de muur verdween de industrie uit Oberschöneweide. Sinds 1995 geldt Oberschöneweide als ‘Sanierungsgebiet’. Er is vanaf dat jaar flink wat veranderd in de buurt. Woonblokken zijn gerenoveerd, oude fabriekshallen zoals de Rathenauhallen dienen nu als markt- en evenementenhallen (zoals voor het typisch en bizarre verschijnsel van de Nachtflohmarkt). 

Het voormalige AEG-terrein aan de Wilhelminenhofstraße is omgevormd in een campus van de Hochschule für Wirtschaft und Technik (HTW).Vooral de vestiging van de HTW in 2009 heeft de wijk een enorme boost gegeven. Studenten zorgen voor levendigheid en brengen daarnaast geld in het laatje bij de cafe’s. Tijd om een park aan te leggen, moet het Bezirksamt Treptow-Köpenick gedacht hebben. De studenten moeten tenslotte in hun pauzes en tussenuren ergens in de buurt in een groene omgeving kunnen vertoeven. Deels kan dat langs het water maar omdat een groot deel van de bedrijven van overheidsbezit privaat geworden zijn stuit je hier en daar op een hek zodat een wandeling langs de oever niet mogelijk is.

Hoewel in Oberschöneweide de FEZ-Wühlheide (Freizeit und ErholungsZentrum) is te vinden ontbreekt het aan een kleiner overzichtelijk park waar je wat rond kunt wandelen en/of lekker ergens op een bankje kunt gaan zitten. FEZ-Wühlheide is meer een stadsbos waar vooral voor kinderen verschillende activiteiten te doen zijn. Ook worden er met regelmaat openluchtconcerten georganiseerd.

Het Generationenpark zal een kleiner overzichtelijk park worden van 3.500 vierkante meter waar je op elk moment van de dag ter ontspanning even een rondje kunt gaan lopen. Er zullen speel- en verblijfplaatsen voor alle leeftijdsgroepen worden gerealiseerd. 

Vijf landschapsarchitectenbureaus hebben elk aan de hand van ideeën en wensen van de toekomstige gebruikers en aanwonenden een ontwerp voor het nieuwe park uitgewerkt. Op 7 september 2011 wordt één ontwerp uitgekozen door een jury, bestaande uit vertegenwoordigers van het Bezirksamt Treptow-Köpenick, een belangenvereniging van de betrokkenen,  belangenbehartigers van ouderen- en jongerenverenigingen  en een landschapsarchitecte. De beoordelingen van de omwonenden worden bij de beslissing over de winnaar van het ontwerp meegenomen. Het ontwerp zal vervolgens in 2012 gerealiseerd worden.

Nu maar afwachten of dit park niet net als vele andere kleine parken in Berlijn gebruikt wordt als barbecue- en hondenuitlaatplek. 

Dit is een blogbijdrage van Wahlberlinerin Margit Cevaal. 
Zij schrijft de komende tijd als gastbloggerin regelmatig een 
blogpost.